Dzisiejszy Nowogród Bobrzański składa się z dwóch odrębnych jednostek przestrzennych, rozdzielonych nurtem Bobru, różniących się także historią. Do niedawna były to dwa organizmy administracyjne - Nowogród na prawym brzegu rzeki i Krzystkowice na lewym. Oba człony posiadały prawa miejskie, utracone po 1945 roku i ponownie przywrócone w 1988 po zespoleniu osad w jedną całość.

     Odmienna geneza i różna przeszłość obu części jednego obecnie miasta sprawia, że w opisie każdą z nich potraktować trzeba osobno.

     NOWOGRÓD. Nowogród posiada wczesną metrykę i bogatą przeszłość. Udokumentowany źródłowo w roku 1202 gród kasztelański powstał zapewne znacznie wcześniej, być może już za Chrobrego. Usytuowany został na prawym brzegu Bobru, w odległości około 500 metrów na północny wschód od miejsca przeprawy na rzece, obok drogi idącej z Żagania do Krosna Odrzańskiego. Gród zajmował położone na zachód od traktu wzgórze, na terenie którego stanął później zamek. Na obszarze sąsiedniego wzniesienia rozwinęło się podgrodzie z kościołem św. Bartłomieja, zachowanym do dziś w przekształconej formie. Funkcjonował tutaj zapewne także targ.

     W pierwszej połowie XIII wieku nastąpiła lokacja przestrzenna Nowogrodu, w rezultacie której rozproszone człony osadnicze skupione zostały w założenie odznaczające się przestrzennym ładem. Wiele wskazuje na to, że reformę zainspirował książę śląski Henryk Brodaty, panujący w latach 1202-1238. Henryk, dążący do zagospodarowania rubieży swojego dziedzictwa, objawił zainteresowanie Nowogrodem, sprowadzając tutaj w 1217 roku z Arovaise we Flandrii zakonników reguły św. Augustyna i obdarzając ich dobrami (*). Na otrzymanych od księcia Henryka I 120 łanach u ujścia Brzeźnicy do Bobru zakonnicy wznieśli w 1227 r. nowy kościół pw. Marii Panny i konwikt. Klasztor nie stał czynnikiem miastotwórczym; nigdy nie skupił wokół siebie większego zespołu zabudowań (***).

     Rozwijało się natomiast podgrodzie u stóp grodu-zamku i ono dało początek miastu prawnemu, jakim stał się Nowogród Bobrzański w 1353 r. W ten sposób, skazawszy siebie mimo woli na izolację augustianie stracili wpływ na rozwój przyszłego miasta. Niebawem też rozpoczęli starania u księcia Przemka żagańskiego o przeniesienie ich zgromadzenia do obwarowanego, bezpieczniejszego Żagania.

     Książę dał zgodę i po 67 latach pobytu w Nowogrodzie mnisi pod swym opatem Tylmannem odeszli do Żagania. Stało się to w 1284 r.

    Nowogród często przechodził drogą zastawu z rąk księcia w posiadanie różnych feudalnych rodów. Na początku XIV w. głogowsko-żagański Henryk IV przekazał gród rycerzowi Spytmirowi Zeliczowi w dziedziczne władanie. W połowie wieku przeszedł na własność łużyckiego feudała Ulryka von Packa, który w 1353 r. nadał Nowogrodowi prawa miejskie, oparte o statuty magdeburskie. Miasto otaczały z trzech stron obwarowania, przedzielone dwoma bramami: wschodnią, zwaną Kożuchowską i południową - Żagańską. Ponadto otrzymało prawo prowadzenia składu soli, zezwolenie na budowę ratusza, odbycie raz do roku targów bydlęcych. Z wcześniejszych przywilejów wymienić trzeba prawo połowu ryb na Bobrze na długości 1 mili, dane przez Konrada I głogowskiego.

     W 1394 r. w wyniku czarnej ospy nastąpiło wyludnienie miasta. Kilkanaście lat później, zdobyte przez oddziały czeskich husytów, zostało ograbione i częściowo spalone. Nie obronił się rozbudowany i umocniony przez księcia Jana I żagańskiego zamek. Zniszczeniu uległ kościół klasztorny i budynki konwiktu poza obrębem murów miejskich.

     Śmierć Jana I w 1439 r. dała początek wojnie domowej, rozpętanej przez jego synów, niezadowolonych z podziału ojcowizny. Najaktywniejszy był najmłodszy syn Jan II, który rozpoczął walkę ze starszymi braćmi Baltazarem i Rudolfem o prymat w księstwie.

     Bracia nie oszczędzili nawet matki - księżnej Scholastyki, która wypędzona z Żagania osiadła w Nowogrodzie, utrzymując się przy życiu dzięki wsparciu mieszczan. Tu umarła w 1463 r. Pochowano ją w krypcie kościoła św. Bartłomieja.

     Stosunkowo szybko dotarły do Nowogrodu wittenberskie wydarzenia 1517 r. Nauki Marcina Lutra zdobyły tu dużą popularność. Rada miejska już na początku 30. lat XVI w. była zdominowana przez zwolenników Lutra; w 1540 r. opowiedziała się za przyjęciem protestantyzmu.

     Przerzucenie drewnianego mostu przez nurt Bobru w 1555 r. łączącego Nowogród z osadą Nowa Wieś (zalążek Krzystkowic) ożywiło handel z łużycami, Saksonią i Branderburgią.

     W 1618 r. wybuchła wojna 30-letnia. Katolickie południe walczyło z protestancką północą. Przemarsze wojsk doprowadziły miasto do gospodarczej ruiny. W 1648 r. spośród 167 istniejących w obrębie murów miejskich domów tylko 58 było zamieszkałych; ludność zdziesiątkowana, cechy zrujnowane, most na Bobrze spalony.

     Największy w dziejach Nowogrodu pożar strawił miasto 24 sierpnia 1723 r. Odbudowa trwała do połowy stulecia. Wówczas to rozebrano resztki obwarowań miejskich i rozpoczęto budowę nowego kościoła ewangielickiego na rynku. W połowie XVIII w. miasto liczyło 800 mieszkańców i 130 murowanych domów. Działały cechy rzeźników, piekarzy, krawców, kowali, sukienników, płócienników, browarników; własnością komuny miejskiej były dwie gorzelnie, kilka młynów na Bobrze. Łączność ze światem zapewniała działająca od 1768 r. poczta dyliżansowa. Kolej żelazna pojawiła się w końcu XIX w. Zbudowane w 1894 r. budynki stacji kolejowej są czynne do dziś (**).

KRZYSTKOWICE. Krzystkowice, czyli lewobrzeżna dzielnica Nowogrodu, straciły dużo z wartości zabytkowych. Wojenne i powojenne zniszczenia spowodowały likwidację niemal całej dawnej zabudowy, w tym kościoła i dworu.

     Nieduże osiedle istniało tu już w XVI wieku. W 1555 roku ówczesny właściciel folwarku Schönaich wybudował nowy most na Bobrze i umieścił komorę celną. W rok później powstał nowy młyn na folwarku, a w następnych latach karczma i kuźnia. Wyrosłe osiedle nazwane było Nową Wsią. Po wojnie trzydziestoletniej, około 1650 roku, za zgodą ówczesnych właścicieli osady Promnitzów, zaczęli się tutaj osiedlać protestanci prześladowani w monarchii habsburskiej, głównie śląscy sukiennicy. Staraniem tychże Promnitzów elektor saski Christian I zezwolił na założenie miasta, a cztery lata później przyznał jego mieszkańcom samorządowe prawa. Od imienia władcy wzięła się nie tylko nazwa miasta (Christianstadt), lecz także jego plan w kształcie litery C. Centrum założenia stanowił półkolisty plac mający u podstawierównoległy z biegiem rzeki blok zabudowy. Pasma wąskich bloków powielających zarys litery C zamykały rynek z pozostałych stron (*).